مينا شاهميري

«اينکه بتوان آدمي را از استغراق نفس خود به درآورد و او را علاقه مند به سرنوشت حکومت کرد کار دشواري است، چرا که آدميزاد به درستي تاثيري را که تقدير حکومت مي تواند بر سرنوشت او بگذارد نمي شناسد.»
(الکسي دوتوکويل، تحليل دموکراسي در امريکا)

زماني که عصر روشنگري در فرانسه قرن هجدهم رو به پايان مي رفت، مولودي پا به عرصه تاريخ جهان گذاشت که سير آن را متحول کرد؛ انقلاب فرانسه حادثه يي کم نظير در نوع خود بود که ساحت علم و انديشه را عمق بخشيد و مادر همه انقلابات نام گرفت. هر آنچه که در پي اين انقلاب در حوزه عمل و انديشه سياسي پديد آمد به نحوي با تمامي عقايد نهضت روشنگري ارتباط داشت و با واژگان دموکراسي و آزادي عجين شده بود. فرزندان اين زمانه نيز در فضايي انقلابي و روشنفکرانه پرورش يافتند و در رديف مهم ترين متفکران اوايل قرن نوزدهم قرار گرفتند. در زمره متفکران همين دوران مردي است که نه تنها چهره اش به عنوان تاريخدان، حقوقدان و فيلسوف شناخته شده، بلکه امروزه او را از موسسان جامعه شناسي و علوم سياسي نوين مي دانند. «الکسي دوتوکويل» مدعي بررسي علمي انقلاب فرانسه و ريشه هاي آن به وسيله اسلوبي شد که از راه فهم جريان تاريخ به دست آورده بود. او که «گردش فکر در عرصه تمدن را مثل گردش خون در عرصه بدن» مي دانست، در دو کتاب «انقلاب فرانسه و رژيم پيش از آن» و «تحليل دموکراسي در امريکا» به بيان نظريات خود در اين زمينه پرداخت. توکويل با نگاه انتقادي يک سياست شناس فرانسوي در «انقلاب فرانسه و رژيم پيش از آن»، واقعه تاريخي و مشهور کشورش را به روش جامعه شناسي خاصش تجزيه و تحليل کرد.

اين شيفته ايالات متحده که افکاري به دور از سنت هاي جمهوريخواهي فرانسه داشت، در فاصله ميان ليبراليسم و دموکراسي در جست وجوي يافتن پاسخ يک سوال بود که چرا با اين همه تلاش براي وقوع انقلاب، نتيجه کار «دموکراسي» نيست؟او با وجود تعلق به جامعه فرانسه و خانواده يي اشرافي و صاحب نفوذ، در جهت مخالف نگاه منتقدانه اش به انقلاب فرانسه، خوش بيني بيشتري نسبت به شرايط سياسي و اجتماعي در امريکا داشت. نظم و تغييراتي که توکويل در امريکا به دنبال يافتن مباني آن بود، بارها در طول حياتش به صورت عدم ثبات حکومت و جنگ و خونريزي در فرانسه خودنمايي کرده بود.

او در 29 ژوئيه سال 1805 و در دوران امپراتوري ناپلئون بناپارت در يکي از قديمي ترين خانواده هاي اشرافي منطقه نورماندي متولد شد. تحصيلاتش را تا دوره دبيرستان در شهر «مس» که پدرش والي آن بود به پايان رساند و سپس در رشته حقوق موفق به کسب درجه علمي شد. اولين مطالعات جامعه شناختي اش را در سفري به ايتاليا به رشته تحرير درآورد و با سمت دستيار قاضي در «ورساي» مشغول به کار شد. همزمان با کارش به کلاس هاي درس «گيزو» مورخ سرشناس مي رفت و با افکار اقتصاددان معروف «ژان باپتيست سه» آشنا مي شد. در اوايل دهه سي به امريکا سفر کرد و تحقيقاتي در نحوه اداره زندان ها انجام داد. اين درست زماني بود که به فکر نوشتن کتاب «دموکراسي در امريکا» افتاد تا به پرسش آغازين خود پاسخ دهد. اين کتاب در 1835 به چاپ رسيد و با استقبال توده هاي مردم و روشنفکران روبه رو شد. حضور او در انگلستان و ايرلند به بررسي جنبه هاي اقتصادي و اجتماعي اين مناطق در مقايسه با امريکا انجاميد. در فاصله تحرير جلد دوم دموکراسي در امريکا دو مقاله برجسته راجع به وضع اجتماعي و سياسي فرانسه در قبل و بعد از انقلاب کبير نوشت و فقر شديد را به عنوان يک پديده مهم جامعه تحليل کرد. در 1839 به مجلس راه يافت و الجزيره را به عنوان منطقه مستعمراتي کشورش مورد توجه همگان قرار داد و در مورد الغاي برده داري و همچنين چشم انداز کلي آن منطقه چندين بار گزارش هايي به مجلس شوراي ملي ارائه کرد.

اما چاپ جلد دوم کتابش در 1840 نتوانست افکار عمومي را به خود جلب کند. توکويل معتقد بود انديشه هاي مبهمي در «دموکراسي در امريکا» نهفته است و فقط کساني مي توانند در مسير استدلال هايش قرار گيرند که حقايق کلي و نظري را درمي يابند. حکومت سلطنتي فرانسه بار ديگر در سال 1848 به جمهوري کم دوام برادرزاده ناپلئون تغيير يافت و توکويل تصدي وزارت خارجه او را برعهده گرفت. توکويل که سعي در تغيير قانون اساسي براي کوتاه کردن دست لويي ناپلئون از قدرت داشت به دليل ابتلا به بيماري سل از سياست کناره گرفت. لويي هم در پي يک کودتا مجلس را منحل کرد و امپراتور فرانسه شد. او در سال هاي پاياني زندگي اش به نوشتن کتاب خاطرات و تحقيق در آرشيو هاي مربوط به رژيم سابق مشغول بود تا اينکه در 1859 با پيشروي بيماري اش از دنيا رفت. بسياري از انديشمندان معتقدند توکويل تا قرن بيست و يکم ناشناخته باقي ماند. نظرياتي که او در 150 سال پيش از اين مطرح کرده بود، تحت تاثير تاريخ نويسي انقلابي فرانسه و بعدها با روي کار آمدن نظام سوسياليستي و قدرت گيري انديشه هاي ناسيوناليستي مورد توجه واقع نشد. در سال هاي اخير جامعه شناس برجسته يي همچون «ريمون آرون» در کتاب «مراحل اساسي انديشه جامعه شناسي» به بررسي و تحليل نظريات توکويل پرداخت و او را ادامه دهنده راه مونتسکيو معرفي کرد. برخي از نظريه پردازان حوزه انقلاب هم، جريان ليبراليسم سياسي توکويل را در مقابل مارکسيسم قرار مي دهند اما توکويل زود درگذشت و انديشه هايش مانند مارکس نتوانست سهم و نقش عمده يي در جريان تاريخ داشته باشد.

سهند ستاري

ديدگاه هاي مختلفي حول مضمون اخلاق طي پيدايش انديشه انسان مطرح شده است که به موجب آن، اين گزاره در زمره گزاره هاي برتر جاي گرفته است. عموماً آنچه از اين موضوع در ذهن عموم نقش بسته، مضاميني نظير خوب و بد، خير و شر، زشت و زيبا و در کل همان مسائل و برداشت هاي سنتي از اخلاق است.

تمامي اديان و اغلب فلاسفه بخش عمده يي از مکتب خود را به اخلاق نسبت داده اند و به نوعي هر يک دنباله رو يا تکميل کننده و در نهايت منتقدي بر اخلاق ديگري هستند.

اما مشکل اساسي در اين است که اغلب با انتزاعي کردن يا به عبارت بهتر فلسفي کردن موضوع، از بحث اصلي فاصله گرفته اند.

امانوئل کانت - يکي از بزرگ ترين فلاسفه غرب - در اخلاق سنتي غرب گرايشي اصلاحي و نو تزريق کرد تا منظومه اخلاقي وي يکي از مهم ترين دستاوردهاي فلسفه معاصر باشد.

به طور کلي در حوزه اخلاق دو گرايش وجود دارد؛ 1- گرايش غايت گرايانه که خوبي و بدي هر عملي بر اساس نتايج آن عمل مشخص مي شود. 2- گرايش وظيفه گرايانه که خوبي و بدي يک عمل از طريق خود عمل و معيارهاي آن معلوم مي شود. کانت اخلاق را وظيفه گرايانه مي پنداشت. او اخلاق را مستقل از هر عملي حتي مابعد الطبيعه مي دانست. البته نبايد فراموش کنيم که وي يک فيلسوف ديني بود و تحت تاثير آموزه هاي ديني زمان خود انديشه اش را شکل داده بود.

گزاره هاي اخلاقي را مي توان به سه دسته تقسيم بندي کرد؛ 1- دستوراتي مبني بر امور تجربي 2- دستورات اخلاقي که به يک طرز تفکر خاص تعلق دارد 3- دستورات اخلاقي که به شهود دروني بازمي گردد. در زندگي عمومي افراد، اغلب شاهد نگرش هاي اخلاقي بر اساس دسته اول و دوم هستيم. اما کانت اصل نهايي اخلاق را مطلق مي پنداشت و دسته سوم را تعريف کرد. بدان معنا که دستورات اخلاقي شرط و شروط نمي گذارد. در واقع کانت در فلسفه اخلاق خود عالمي خارج از عالم واقع ترسيم مي کند و آن عالم، درون انسان ها است و هر عملي را که شايسته قانونگذاري باشد به عنوان يک دستور اخلاقي مي پذيرد.

کانت در نهايت اخلاقي را مورد تاييد قرار داد که ترکيبي از احکام عقلي و دستورات باشد. در واقع اصول عقلي را به دين سپرد و بدين وسيله خود را رستگار دانست و نظريه خود را در کالبدي مطلق به عنوان نگرشي بي سابقه در صحن اخلاق غرب مطرح ساخت. به فاصله حدود نيم قرن يک فيلسوف آلماني جهت جريان آب را تغيير داد.

فردريش نيچه - يکي از فلاسفه بزرگ غرب - در تبيين فلسفه اخلاقي خود از اسطوره هاي يوناني استفاده کرد و با استفاده از زبان نقد خاص خود و با رويکردي به خدايان يونان و با ابزاري ادبي، تبارشناسي اخلاق خود را در بين نظام هاي اخلاقي جاي داد. او با اين گزاره برخوردي تاريخي کرد و بدان خاستگاهي مابعد الطبيعي نبخشيد. نيچه در فلسفه خود نشان مي دهد نظام اخلاقي سنتي غرب که بر اساس آموزه هاي مسيح تنظيم شده است، نه تنها سرآغاز اخلاق نيست بلکه پايان آن نيز نيست. وي بر اين اعتقاد بود که فيلسوفان قبلي در پي يافتن برهاني براي اخلاق بوده اند و تاکنون بر اين باور بوده اند که براي آن حجت آورده اند و دليل ناکامي آنان را در اين مي دانست که کمتر چيزي از واقعيت اخلاقي مي دانسته اند و چون در مورد ملت ها و دوران هاي گذشته درست آموزش نديده اند هيچ گاه به اصل مساله اخلاق پي نبرده اند. نيچه بر اين نظر بود که اخلاقيات ارائه شده از پيشينيان، کارش آرام بخشيدن و خشنود ساختن بنيانگذارشان بوده است و درصدد آن بوده اند که با اخلاقيات ديگري خود را پنهان کنند.

اما ديدگاه نسبي او به اخلاق در قبال نگرش مطلق کانت، با ديدگاه طبقاتي او به اخلاق تبيين شد. مانند مارکس که نگرشي طبقاتي به اقتصاد جامعه داشت. نيچه اخلاق را به دو دسته اخلاق فرمانروايان و بردگان تقسيم بندي کرد که هر کدام از اين طبقات اخلاق خاص خود را دارند و تعيين کننده اخلاق والا و پست نيز طبقه فرمانروايان اند که فرمانبرداري از آنها را نيز بخشي از اخلاق بردگان دانست. وي بر اين اعتقاد بود که تجلي اخلاق ريشه در تجلي قدرت دارد و بايد اخلاق را بدون ارزشگذاري و پيش داوري بپذيريم. از اين جهت بود که مخالفت هاي بسياري با فيلسوفاني نظير افلاطون و کانت ابراز کرد. وي با طرح اين پيش شرط، امر نسبي بودن را بر اين گزاره رجحان داد. به عنوان مثال؛ فروتني و از خود گذشتن را همگان به عنوان يک خلق والا و برتر قبول دارند اما همين صفت به هيچ وجه سزاوار و شايسته يک فرمانده ارتش و جنگ نيست.نظام اخلاقي نيچه برگرفته از تصور او از انسان بود و بر اين اعتقاد بود که زماني انسان کامل و سعادتمند است که فراسوي نيک و بد زندگي کند و بايد قبل از اينکه خوب و بد را ساختار دهيم، شرايط خوبي و بدي را بسنجيم چرا که خوب و بد به تنهايي بي معناست.

در واقع اگر هر ديدگاه اخلاقي ارائه شده را به عنوان حلقه يي از زنجير نظام هاي اخلاقي بپذيريم نيچه با طرح نگرش اخلاقي خود، اين زنجيرها را از هم گسيخت چرا که در غالب نظام هاي اخلاقي پيش داوري و ارزشگذاري زيربناي ساختار اخلاق را شکل داده بود.

منظومه اخلاقي ارائه شده از جانب کانت در معرض تفاسير گوناگون قرار گرفت. استدلال او با ساختار و اعتبار اخلاقي صورت گرفته بود و با اتکا به شهود دروني، امري مطلق از اين گزاره پرطرفدار را بيان داشت. اما نيچه به فاصله نيم قرن از جايگاهي پست مدرنيسم اخلاق را از پشت عينک تاريخ مورد نقد قرار داد. وي با استفاده از مفاهيم يوناني قصد داشت مدرنيته غرب را به نقد بکشد تا از جايگاهي ساختارشکن (پست مدرنيسم) موضع خود را اعلام دارد. در واقع ساختار پست مدرنيسم در فلسفه او نقش اساسي ايفا کرد تا سنت شکن تاريخ فلسفه معاصر، تبارشناسي اخلاق خود را از تجلي اراده و قدرت انسان مطرح سازد و لزوم نظام اخلاقي، بر پايه سنت غرب را به ستيز بکشاند.اين نوشتار در واقع از دوران پاياني سنت غرب با ديدگاهي نو و اصلاحي از کانت تا تغيير ساختار از نيچه به روي کاغذ آمد تا مطالبات جوامع امروزي از مدرنيته تا پست مدرنيته و حتي قاطي شده با مدرنيسم مورد سنجش قرار گيرد.

در واقع بازشناسي امر مطلق يا نسبي اخلاق شايد بتواند شالوده رفتار يک انسان در جامعه و خاستگاه ذهني او را در قبال اقليم دانش هر زمان، شکل دهد.